Drie keer zien is scheepsrecht – Lotte van Lith

Naam: Lotte van Lith
website: www.lottevanlith.nl
Studie: Student Literatuurwetenschap Universiteit van Amsterdam

Er zijn columns en er zijn adviescolumns. Zo leert Wikipedia. Een column is ‘een kort stukje proza waarin de auteur spits en uitdagend zijn mening ventileert’. En wat is dan een adviescolumn? Alleswetende Wikipedia geeft het antwoord: ‘Een adviescolumn is een type column dat advies geeft aan de lezer.’ Drie keer hoera voor deze allesweter, want we hadden het zelf niet scherper kunnen formuleren. Nu is de vraag; waarom introduceer ik deze column met dit op zich niet erg interessante want voor zichzelf sprekende onderscheid? Omdat ik zoek naar vrijheid, dat is het antwoord.

Naar welke vrijheid verlang ik? Een prachtige vraag die een filosofisch traktaat met gemak vult maar laat ik het beperken tot de context van de ruimte en de tijd waarin we ons hier en nu bevinden. Het dilemma: Een column is doorgaans geen recensie. Maar toen ik begon te denken over een mogelijk onderwerp voor dit stukje tekst, werd ik angstaanjagend opgejaagd door een drang iets te schrijven over een film die ik laatst gezien heb en die mij bijna letterlijk binnenstebuiten heeft gekeerd en daarmee mijn blik op de wereld zowel essentieel als existentieel op zijn kop heeft gedraaid. Wetende dat het toelichten en becommentariëren van een film min of meer neerkomt op een recensie, en waardehechtend aan de grenzen van journalistiek Nederland, trof ik mijzelf in een valkuil vol gewetensvragen aan. Maar zoals met alle vragen die een mens zich tegenwoordig enigszins redelijkerwijs kan stellen, bood Wikipedia antwoord; ik ga jullie, mogelijke of in ieder geval imaginaire lezers, kijkadvies geven (en het heeft niets met leeftijd, geweld of porno te maken). Daarmee is deze gastcolumn omgedoopt tot adviescolumn.

Het advies bestaat uit twee delen. Ten eerste zal ik het een en ander over Being There vertellen (het plot in het kort), vervolgens – min of meer tegelijkertijd – zal ik dit expliciete kijkadvies (kijk Being There!) ombouwen tot een impliciet kijkadvies.

Being There (1979, Hal Ashby) gaat over een tuinman met de veelzeggende naam Chance. Deze tuinman werkt al zijn hele leven voor een rijke Amerikaanse man. De tuinman is nooit buitenshuis geweest en kent alleen het herenhuis van binnen en de prachtig verzorgde tuin van buiten. Chance heeft wel het een en ander geleerd. Niet omdat hij een privélerares aan huis heeft mogen genieten, maar omdat hij van zijn baas televisie mocht kijken. De tuinman zit in zijn vrije uren dan ook altijd gekluisterd aan de buis en ziet zijn leven zappend voorbij vliegen. Zijn referentiekader is letterlijk gekrompen tot 19-inch. Wanneer zijn werkgever sterft, moet Chance het huis verlaten. Chance pakt zijn koffer en stapt voor het eerst van zijn leven de stoepstenen van de ‘wereldwijde’ straat op. Wat er vanaf die eerste stap allemaal gebeurt, opent niet alleen de ogen van Chance. De kijker ziet de wereld door Chance’s bril en Chance zal de wereld te zien krijgen door de bril van de wereldse kijker..of..was het nu andersom?

Chance is uiteraard stekeblind en doofstom als het gaat om alle sociale conventies en ‘normaliteiten’ die het leven buiten zijn huis kenmerken. Dit leidt tot hilarische toestanden, een voorbeeld: hij spreekt een agent aan omdat hij ziet dat een boom ziek is. Hij vraagt de agent om de boom zo snel mogelijk hulp te bieden. Buiten grappig, zijn de meeste situaties vooral erg opmerkelijk en wordt de kijker gedwongen zich te identificeren met het perspectief van een man ‘zonder perspectief’; hij ervaart en beleeft de wereld nog steeds door een televisiescherm, ook wanneer hij voor het eerst de wereld ‘in het eggie’ meemaakt.

Vanwege ruimtegebrek zal ik hier niet alle prachtige ontmoetingen tussen Chance en de wereld toelichten (kijk Being There!). Toch is het interessant een scene te noemen waaruit de invloed van zijn beperkte televisieblik op zijn houding in de grote boze buitenwereld blijkt; de tuinman denkt dat hij schaamteloos overal naar kan staren. Zo staart hij zonder vermoeden naar een basketballpotje tussen een groepje zwarte jongeren. Dit voorbeeld laat zien hoe hij zich niet geblokkeerd voelt door het onderscheid tussen bevolkingsgroepen die de buurt in ‘tweeën’ deelt; door de vermenging van fictie en realiteit waarin Chance leeft, gelden vele van de belachelijke sociaal-politieke ‘regels’ die wij wel kennen, niet. Chance probeert vervolgens een ruzie met een gangsterjongen op te lossen door, in plaats van een mes te trekken zoals de jongen doet, de jongen met de afstandsbediening op een ander ‘kanaal’ te zetten. Grappig, maar ook meesterlijk veelzeggend. Zijn waarheid, de televisie, mag dan wel beperkt zijn, maar het is net zo goed een waarheid als elk andere (zoals ook andere waarheden beperkt zijn) en, nog belangrijker, biedt een nieuwe kijk op de door gewoontes vastgeroeste buitenwereld, op een door macht en ongelijkheid gedefinieerde maatschappij.

De film speelt vervolgens met dit gegeven van verschillende waarheden door de tuinman door toeval en geluk de president van het land te laten ontmoeten. Chance gebruikt zijn kennis van zijn beperkte wereld en opent hierdoor de deuren naar een voor de rest totaal ongekende (of : onherkende) visie. Hij vergelijkt een economische crisis met het komen en gaan van de seizoenen en de hele wereld ligt aan zijn voeten; hij wordt zelfs gevraagd voor een tv optreden!

Ik ga nu niets gedetailleerds toevoegen over de kwaliteit van het acteerwerk, het perfecte ritme en de mooie balans tussen humor en ernst of de sublieme ingetogenheid waarmee levensvragen behandeld worden.. behalve dat al deze kenmerken de film tot – wat mij betreft – één van de beste films ooit maken. Deze film is een must see en ik denk ook wel dat het nu duidelijk is waarom het werkwoord ‘kijken’ zo’n belangrijke rol speelt. Nu zou ik er alleen nog op willen toezien dat het tweede gedeelte van mijn advies onderstreept wordt: het impliciete kijkadvies.

Wij leven in een wereld omringd, opgevuld, opgeslokt en uitgespuugd door media. Televisie, internet, IPods, films, games.. we kijken erna, we lezen het, we onthouden het, we schrijven ermee, we vertellen er mee door, we gaan er mee naar bed en we staan er door op: de wereld is verpakt in en afhankelijk van media. De media zien ons en wij zien de media…hoewel; is dit laatste nog wel zo? Door de media zien we de wereld: de nieuwste foto’s van de buren op Flickr, je beste vriendin in Australië via Facebook, een ramp in Pakistan via het journaal of een video van Tupac op Youtube. Wat we niet doorhebben is de immense invloed die dit allemaal heeft op onze perceptie (hoe we kijken en of wij nog wel zelf kijken). Door het veelvuldig gebruik van de media zien wij namelijk daadwerkelijk anders; we zien op een indirecte manier (het medium is de drager van dat wat we zien, de camera ‘kijkt’ eerst voor ons). Ik denk dat de film een duidelijke boodschap verpakt: Vergeet niet dát we door de allesomvattende tentakels van de media zien en vergeet niet zelf nog eens door die tentakels heen te kijken. En als je dan echt kijkt, gebruik je nieuwe blik op de wereld – de blik die de media ons bieden – om je perspectief te vergroten en te vermenigvuldigen in plaats van te limiteren. Chance stapt uit zijn tv de wereld in. Daar staat tegenover dat de mensen die hij tijdens deze reis tegenkomt door zijn blik ‘vervreemd’ worden en Chance’s tv-wereld in stappen. Samen maakt dit een referentiekader waar Sony’s breedste breedbeeld of Philips home cinema set u tegen zeggen. En daarmee is de boodschap van de film en het kijkadvies van deze column in mijn ogen als volgt samen te vatten; Zien zien doet zien!

Door Gastcolumnist 29-10-2010, 15:10